Giảm thủ tục, tăng hiệu lực quản lý thị trường thuốc lá

Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP quy định không thực hiện các thủ tục cấp, sửa đổi, bổ sung, cấp lại giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá. Trên cơ sở Nghị quyết này, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 1040/QĐ-BCT ngày 2/5/2026, công bố các thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung và bãi bỏ trong một số lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý.

Tiếp đó, Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 tiếp tục đặt ra các nội dung phân quyền, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027, đồng thời quy định việc chấm dứt hiệu lực của các nội dung tương ứng khi văn bản thay thế có hiệu lực trong thời gian này.

Việc cắt giảm thủ tục đặt ra yêu cầu tổ chức lại hoạt động quản lý theo hướng dành thêm nguồn lực cho kiểm tra thực tế, giám sát việc chấp hành pháp luật và phát hiện sớm hành vi vi phạm. Với ngành hàng thuốc lá, trách nhiệm về nguồn gốc sản phẩm, đối tượng mua và các hành vi bị cấm cần được kiểm soát xuyên suốt quá trình kinh doanh.

Chiều 9/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội tiếp tục thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Bên cạnh các giải pháp hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá, kiểm soát hoạt động kinh doanh trên môi trường điện tử và bảo vệ thanh thiếu niên, việc đổi mới phương thức quản lý đối với ngành hàng này cũng nhận được sự quan tâm.

Phát biểu tại Nghị trường, đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn đại biểu Thanh Hóa) tán thành việc tiếp tục xác định kinh doanh thuốc lá là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, song đề nghị phân hóa công cụ quản lý theo quy mô và mức độ rủi ro.

Theo đại biểu Bùi Văn Dũng, đối với các cơ sở bán lẻ nhỏ, siêu nhỏ có thể áp dụng thủ tục xác nhận đáp ứng điều kiện kinh doanh tại UBND cấp xã, với tiêu chí phân loại minh bạch và phù hợp mức độ rủi ro. Đồng thời, tăng cường hậu kiểm, tập trung vào nguồn gốc hàng hóa, việc bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, địa điểm kinh doanh và các hành vi quảng cáo, tiếp thị bị cấm.

Trước đó, tại phiên thảo luận ngày 21/10, đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn đại biểu Gia Lai) cho rằng, yêu cầu tất cả các hoạt động kinh doanh thuốc lá phải có giấy phép có thể làm gia tăng rào cản hành chính và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Theo đại biểu, các khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ có thể được quản lý bằng hệ thống điều kiện kinh doanh, quyền và nghĩa vụ của thương nhân, kết hợp với kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, thay vì bắt buộc áp dụng thủ tục cấp phép.

Cùng quan điểm, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn đại biểu Hưng Yên) đề nghị cân nhắc bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá, đồng thời tăng cường hậu kiểm để bảo đảm hoạt động kinh doanh tuân thủ pháp luật.

Theo phân tích của bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), giấy phép trước đây đảm nhiệm hai chức năng đáng chú ý: xác định chủ thể, địa điểm kinh doanh và tạo công cụ răn đe thông qua khả năng thu hồi giấy phép.

Khi dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và hóa đơn điện tử ngày càng được kết nối, cần nghiên cứu các công cụ thay thế phù hợp để thực hiện những chức năng này. Trọng tâm là xác định được cơ sở kinh doanh và kiểm soát việc thực hiện nghĩa vụ pháp lý của thương nhân.

Đánh giá hiệu quả cải cách vì vậy cần xem xét cả thời gian, chi phí tuân thủ được tiết giảm và khả năng phát hiện, xử lý vi phạm. Riêng tác động đến tỷ lệ sử dụng thuốc lá cần có dữ liệu theo dõi, phương pháp đánh giá và thời gian quan sát phù hợp.

Liên thông dữ liệu để hậu kiểm có trọng tâm

Một giải pháp được bà Phan Minh Thủy đề xuất là xây dựng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, đơn giản, miễn phí và liên thông với dữ liệu sẵn có. Phương thức này hướng tới việc cập nhật thông tin cơ sở kinh doanh, đồng thời hạn chế yêu cầu người dân, doanh nghiệp kê khai lại những dữ liệu đã được cơ quan nhà nước quản lý.

Trên cơ sở đó, dữ liệu về chủ thể kinh doanh, địa điểm hoạt động, hóa đơn điện tử và thông tin truy xuất nguồn gốc có thể hỗ trợ cơ quan chức năng đối chiếu nguồn hàng, nhận diện dấu hiệu bất thường và lựa chọn đối tượng kiểm tra. Việc ứng dụng tem điện tử, hóa đơn điện tử cần được đặt trong một cơ chế chia sẻ, khai thác thông tin thống nhất.

Đối với lực lượng quản lý thị trường, hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro đòi hỏi thông tin đủ tin cậy và được cập nhật thường xuyên. Nguồn lực kiểm tra cần tập trung vào cơ sở có dấu hiệu kinh doanh hàng nhập lậu, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc hoặc vi phạm quy định về bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi.

Trên môi trường số, yêu cầu đặt ra là làm rõ trách nhiệm của nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các chủ thể liên quan trong ngăn chặn hoạt động kinh doanh thuốc lá trái phép. Các giải pháp cần hướng tới kiểm soát nội dung vi phạm, phối hợp cung cấp thông tin theo thẩm quyền và hỗ trợ cơ quan chức năng xác minh chủ thể đứng sau giao dịch.

Về tổ chức thực hiện, việc xử lý thông tin rao bán trái phép cần gắn với xác minh nguồn cung và địa điểm tập kết hàng hóa. Sự phối hợp giữa đơn vị quản lý nền tảng, lực lượng chức năng và chính quyền địa phương sẽ hỗ trợ truy tìm cơ sở vi phạm, kiểm tra thực tế và xử lý theo quy định.

Để hậu kiểm phát huy hiệu quả, cũng cần xác định rõ đầu mối tiếp nhận thông tin, trách nhiệm phối hợp và cơ chế phản hồi kết quả xử lý. Dữ liệu chỉ trở thành công cụ quản lý hữu ích khi được chuyển thành căn cứ kiểm tra và hành động thực thi cụ thể.

Kiểm soát nguồn cung và bảo đảm chính sách ổn định

Kiểm soát vi phạm trên không gian mạng cần được triển khai cùng hoạt động phòng, chống buôn lậu tại các tuyến, địa bàn trọng điểm. Sự phối hợp giữa Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Công an, Quản lý thị trường và chính quyền địa phương cần bao quát các khâu vận chuyển, tập kết và phân phối hàng hóa.

Thuốc lá nhập lậu, hàng giả gây thất thu ngân sách, ảnh hưởng môi trường cạnh tranh và làm suy giảm hiệu quả quản lý thị trường. Vì vậy, ngăn chặn nguồn cung bất hợp pháp cần được xem là một phần của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá, gắn với bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Cùng với kiểm soát nguồn cung, các giải pháp giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá cần tiếp tục được thực hiện đồng bộ. Đó là chính sách thuế và giá phù hợp, xây dựng môi trường không khói thuốc, kiểm soát quảng cáo, trưng bày theo quy định, truyền thông thay đổi hành vi và hỗ trợ cai nghiện.

Về tính nhất quán của chính sách, đại biểu Phạm Ngọc Lâm lưu ý nguy cơ phát sinh trở lại 9 thủ tục liên quan đến cấp mới, sửa đổi, bổ sung và cấp lại giấy phép nếu Luật tiếp tục yêu cầu cấp phép ở khâu lưu thông. Về hoàn thiện thể chế, đại diện VCCI kiến nghị nghiên cứu luật hóa chủ trương cải cách ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ, đồng thời quy định rõ nghĩa vụ tuân thủ và công cụ giám sát thay thế. Các điều khoản chuyển tiếp cần bảo đảm hoạt động quản lý và kinh doanh được thực hiện liên tục khi cơ chế có thời hạn kết thúc.

Đối với hành vi tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng, bà Phan Minh Thủy đề xuất nghiên cứu hình thức đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn. Đây là kiến nghị cần được xem xét trong quá trình hoàn thiện pháp luật, với quy định cụ thể về hành vi, thẩm quyền và trình tự áp dụng.

Một cơ chế quản lý ổn định, có khả năng dự báo sẽ giúp doanh nghiệp, hộ kinh doanh chủ động tuân thủ, đồng thời tạo điều kiện để lực lượng chức năng tập trung vào những rủi ro cần kiểm soát. Kết nối dữ liệu, phân định trách nhiệm và tăng năng lực hậu kiểm là những công việc cần được triển khai đồng bộ để nâng cao hiệu lực quản lý thị trường thuốc lá.