Thị trường hàng hóa phái sinh có thể giúp doanh nghiệp và người sản xuất chủ động hơn trước biến động giá, nhưng hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào số lượng hợp đồng hay quy mô giao dịch. Điều quan trọng hơn là các công cụ của thị trường có hỗ trợ được hoạt động mua bán hàng hóa thực tế, cải thiện khả năng tiếp cận vốn và giúp các chủ thể trong chuỗi cung ứng đưa ra quyết định kinh doanh tốt hơn hay không.

Đây cũng là lý do kinh nghiệm của Brazil và Nam Phi có ý nghĩa tham khảo đối với Việt Nam. Hai quốc gia có những cách tiếp cận đáng chú ý trong việc kết nối thị trường giao dịch với ngành hàng nông sản, hệ thống kho bãi, hoạt động tài trợ và công tác phổ biến thông tin. Những kinh nghiệm này được Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển tổng hợp trong báo cáo Tác động phát triển của các sở giao dịch hàng hóa tại các thị trường mới nổi, công bố năm 2009.

Gắn thị trường giao dịch với hàng hóa và nguồn vốn

Tại Brazil, một hướng đi đáng chú ý là kết nối thị trường hàng hóa với cơ chế tài trợ cho hoạt động nông nghiệp. Công cụ Cédula de Produto Rural (CPR), được thiết lập từ năm 1994, cho phép nhà sản xuất huy động nguồn lực trên cơ sở cam kết giao nông sản hoặc thanh toán theo những điều kiện xác định. Công cụ này được phát triển với nhiều hình thức, bao gồm loại gắn với nghĩa vụ giao hàng và loại thanh toán bằng tiền, trong đó giá trị thanh toán có thể gắn với giá tham chiếu thị trường.

Theo báo cáo của Liên hợp quốc, CPR được phát triển với nhiều hình thức, trong đó có loại gắn với nghĩa vụ giao nông sản và loại thanh toán bằng tiền. Một số hình thức có giá trị thanh toán gắn với giá tham chiếu trên thị trường giao dịch hàng hóa. Sở Giao dịch Hàng hóa và Tương lai Brazil (BM&F, theo tên gọi trong tài liệu nghiên cứu) hỗ trợ đăng ký và mua bán lại bằng phương thức điện tử đối với các công cụ tài trợ nông nghiệp. Một số chứng từ đã đăng ký còn có thể được xem xét chấp nhận làm tài sản ký quỹ theo những điều kiện nhất định.

Cách làm này cho thấy thị trường hàng hóa có thể đảm nhận vai trò rộng hơn việc tổ chức mua bán hợp đồng. Khi công cụ tài trợ được thiết kế phù hợp với đặc điểm sản xuất và gắn với cơ chế xác định giá, người sản xuất có thêm lựa chọn huy động vốn; các bên tham gia cũng có cơ sở rõ ràng hơn để xác định nghĩa vụ giao hàng hoặc thanh toán.

Tuy nhiên, báo cáo cũng cho thấy lợi ích đối với các nhà sản xuất quy mô nhỏ không nhất thiết đến từ việc họ trực tiếp giao dịch trên Sở. Trong nhiều trường hợp, lợi ích được truyền dẫn thông qua chính sách hỗ trợ, cơ chế tài trợ, các tổ chức trung gian và hoạt động mua bán hàng hóa. Đây là điểm đáng lưu ý đối với Việt Nam: không nên coi việc trực tiếp giao dịch hợp đồng tương lai là con đường duy nhất để người nông dân tiếp cận lợi ích của thị trường phái sinh.

Nếu Brazil nhấn mạnh mối liên kết giữa thị trường và nguồn vốn, kinh nghiệm Nam Phi làm rõ hơn vai trò của kho bãi và hệ thống giao nhận. Trong mô hình giao dịch ngũ cốc JSE/SAFEX được nghiên cứu, Sở giao dịch phối hợp với chủ kho, tổ chức tài chính và doanh nghiệp trong ngành để xây dựng cơ chế giao nhận hàng hóa theo tiêu chuẩn. Tại thời điểm nghiên cứu, báo cáo ghi nhận có hơn 200 điểm giao nhận được công nhận đối với các hợp đồng ngũ cốc chủ chốt. Đây là số liệu lịch sử của tài liệu năm 2009, không phải số liệu cập nhật về mạng lưới hiện nay.

Hệ thống kho và chứng từ xác nhận hàng hóa giúp làm rõ chủng loại, chất lượng, địa điểm lưu giữ và điều kiện giao nhận. Khi hàng hóa được quản lý, kiểm soát và xác nhận phù hợp, khả năng sử dụng hàng lưu kho làm tài sản bảo đảm để vay vốn cũng được cải thiện. Đồng thời, giá giao dịch trên thị trường có thể trở thành căn cứ tham khảo trong các hợp đồng mua bán ngũ cốc.

Đối với người sản xuất, giá tham chiếu chỉ thực sự hữu ích khi có thể đối chiếu với giá thu mua thực tế. Giá tại Sở giao dịch và giá người trồng nhận được có thể khác nhau do chất lượng, địa điểm giao hàng, chi phí vận chuyển, lưu kho và thời điểm bán. Vì vậy, thông tin giá cần được giải thích trong mối liên hệ với những yếu tố quyết định số tiền thực nhận, thay vì chỉ công bố một mức giá mà người sản xuất khó vận dụng vào thực tế.

Đưa thông tin giá đến gần người sản xuất

Một điểm chung trong kinh nghiệm của Brazil và Nam Phi là chú trọng đào tạo, phổ biến kiến thức và sử dụng các tổ chức trung gian để mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Tại Brazil, BM&F tổ chức các khóa học, đào tạo trực tuyến, hội thảo tại vùng sản xuất và phát hành tài liệu phân tích về các ngành hàng nông sản. Sở giao dịch cũng phối hợp với Bộ Nông nghiệp và ngân hàng Banco do Brasil để nâng cao hiểu biết về công cụ phái sinh và quản lý rủi ro giá. Báo cáo năm 2009 đề cập kế hoạch đào tạo các nhà quản lý chi nhánh ngân hàng nhằm đưa kiến thức về phòng ngừa rủi ro đến gần hơn với khách hàng nông nghiệp. Cách tiếp cận này cho thấy ngân hàng và các tổ chức thường xuyên làm việc với người sản xuất có thể trở thành kênh truyền tải kiến thức quan trọng.

Tại Nam Phi, Sở Giao dịch JSE/SAFEX phối hợp với Hiệp hội Ngũ cốc Nam Phi tổ chức tập huấn cho nhóm nhà sản xuất mới nổi về tiếp thị nông sản và quản lý rủi ro giá. Nội dung tập trung vào những kiến thức nền tảng như vai trò của Sở giao dịch, cách đọc thông tin giá và cách sử dụng thông tin khi lựa chọn thời điểm bán hàng. Việc trực tiếp giao dịch hợp đồng phái sinh không được coi là bước đi đầu tiên đối với mọi hộ sản xuất, nhất là khi họ chưa có đủ kiến thức, nguồn lực và khả năng quản lý rủi ro.

Từ những kinh nghiệm này, Việt Nam cần xác định rõ mục tiêu của công tác thông tin và truyền thông thị trường. Trước hết, người sản xuất cần biết giá đang biến động theo xu hướng nào, những yếu tố nào tác động đến giá và giá tham chiếu có ý nghĩa gì đối với quyết định bán hàng. Sau đó, tùy theo nhu cầu và năng lực, họ có thể tiếp cận các hình thức quản lý rủi ro thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, doanh nghiệp chế biến, ngân hàng hoặc tổ chức trung gian có chuyên môn.

Việc phổ biến thông tin không nên chỉ dừng ở bảng giá trên cổng thông tin điện tử. Có thể kết hợp bản tin ngành hàng, điện thoại di động, báo chí, phát thanh địa phương, hội thảo tại vùng sản xuất và mạng lưới khuyến nông, hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng. Nội dung cần ngắn gọn, dễ hiểu và gắn với những câu hỏi thiết thực: Vì sao giá trên thị trường quốc tế thay đổi? Vì sao giá tham chiếu không bằng giá thu mua tại địa phương? Chất lượng, chi phí vận chuyển và lưu kho ảnh hưởng thế nào đến giá thực nhận? Người sản xuất có thể sử dụng thông tin đó để lựa chọn thời điểm bán và thương lượng hợp đồng ra sao?

Cùng với việc mở rộng kênh truyền thông, cần phân biệt rõ giữa cung cấp thông tin thị trường và khuyến khích giao dịch. Hợp đồng phái sinh có thể hỗ trợ phòng ngừa rủi ro biến động giá, nhưng không bảo đảm người tham gia luôn có lãi hoặc bán được hàng với giá cao hơn. Người sử dụng cần hiểu các nghĩa vụ hợp đồng, yêu cầu ký quỹ và khả năng phát sinh thua lỗ trước khi tham gia.

Công tác đào tạo cũng cần được thiết kế theo từng nhóm. Hộ nông dân cần kiến thức về giá, chất lượng và hợp đồng mua bán; hợp tác xã cần năng lực tập hợp sản lượng, chuẩn hóa hàng hóa, đàm phán và quản lý hợp đồng; doanh nghiệp, ngân hàng và tổ chức trung gian cần hiểu sâu hơn về công cụ phòng ngừa rủi ro và nghĩa vụ giao dịch. Cách tiếp cận theo từng nhóm sẽ thiết thực hơn việc áp dụng một chương trình chung cho tất cả đối tượng.

Bài học cho Việt Nam: Phát triển thị trường từ nhu cầu thực tế

Kinh nghiệm của Brazil và Nam Phi cho thấy, phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là tổ chức giao dịch mà còn phải bảo đảm thông tin thị trường được truyền tải và sử dụng hiệu quả. Đây là cơ sở để Việt Nam tham khảo, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với điều kiện trong nước.

Trước hết, cần đáp ứng nhu cầu thông tin và quản lý rủi ro giá của doanh nghiệp, người sản xuất; giúp họ hiểu mối liên hệ giữa giá tham chiếu và giá thu mua thực tế, nhất là với các ngành hàng chủ lực như cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu và hạt điều.

Thứ hai, tăng cường kết nối thị trường với hạ tầng hàng hóa thực, gồm kho bãi, tiêu chuẩn chất lượng, chứng từ hàng hóa, giao nhận và tín dụng, qua đó nâng cao tính minh bạch và khả năng ứng dụng giá tham chiếu trong mua bán nông sản.

Thứ ba, mở rộng kênh phổ biến thông tin và đào tạo thông qua hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, chế biến, ngân hàng, hiệp hội ngành hàng và hệ thống khuyến nông; đồng thời hướng dẫn các nhóm đối tượng lựa chọn phương thức quản lý rủi ro phù hợp, không đồng nhất việc tiếp cận thị trường với trực tiếp giao dịch phái sinh.

Cuối cùng, hiệu quả phát triển thị trường cần được đánh giá không chỉ qua số lượng hợp đồng, giá trị giao dịch mà còn qua khả năng tiếp cận thông tin, sử dụng giá tham chiếu, tiếp cận tín dụng và năng lực quản lý rủi ro của doanh nghiệp, người sản xuất.

Đối với Việt Nam, trọng tâm là đưa thông tin thị trường đến gần hơn với người sản xuất, gắn thị trường giao dịch với chuỗi cung ứng hàng hóa và nâng cao khả năng ứng dụng thông tin giá trong thực tiễn, qua đó phát huy vai trò của thị trường hàng hóa phái sinh đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.