Hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu quả bảo hộ bản quyền

Sáng 15/10, tại Hà Nội, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Hội nghị tập trung đánh giá những kết quả đạt được, nhận diện khó khăn, bất cập và những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo hộ và thực thi quyền tác giả, quyền liên quan trong giai đoạn mới.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong chia sẻ, Luật Sở hữu trí tuệ được ban hành cách đây 20 năm và đã trải qua 5 lần sửa đổi. Tuy nhiên, trước sự biến đổi nhanh chóng của xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt trong thời kỳ Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), lĩnh vực sở hữu trí tuệ đang đứng trước những bước ngoặt lớn, kéo theo nhiều vấn đề mới, tranh cãi và vướng mắc không chỉ ở Việt Nam mà còn trên phạm vi toàn cầu.

Thực tiễn này đòi hỏi phải kịp thời hoàn thiện thể chế để giải quyết những vấn đề đặt ra, bảo đảm sự phát triển không bị bó hẹp, không đi chệch hướng; đồng thời bảo vệ quyền tác giả, khơi thông nguồn lực sáng tạo, tạo ra những giá trị thiết thực đóng góp cho sự phát triển văn hóa, kinh tế sáng tạo và kinh tế đất nước.

Chia sẻ về tốc độ phát triển của công nghệ, Thứ trưởng Hồ An Phong kể lại chuyến tham dự Hội nghị Bộ trưởng APEC tại Jeju (Hàn Quốc), với sự tham gia của 21 Bộ trưởng phụ trách lĩnh vực kinh tế sáng tạo. Tại hội nghị, một nghệ sĩ, đạo diễn kiêm nhà sản xuất phim đã trình chiếu trailer dài khoảng 2 phút của một bộ phim bom tấn và chia sẻ về sự thay đổi trong quy trình sản xuất nhờ ứng dụng AI.

Theo đó, trước đây, để sản xuất một bộ phim bom tấn, ê-kíp cần khoảng 40 - 50 người, thời gian 2 năm và kinh phí 20 triệu USD. Trong khi đó, với sự hỗ trợ của công cụ AI, một đạo diễn cùng 5 nhân viên có thể hoàn thành bộ phim chỉ trong 2 tháng với chi phí thấp hơn rất nhiều, nhưng vẫn tạo ra sản phẩm có chất lượng tương đương những bộ phim bom tấn khác.

Từ ví dụ này, Thứ trưởng Hồ An Phong cho rằng, công nghệ AI đang tạo ra những thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi các ngành, lĩnh vực phải chủ động thích ứng. Nếu không tiếp cận những xu thế mới và ứng dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, chúng ta có nguy cơ lạc hậu, tụt hậu, thậm chí bị bỏ lại phía sau.

Trong bối cảnh Đảng và Chính phủ thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nhiều ngành, lĩnh vực cần nỗ lực vươn lên để bắt kịp thế giới. Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Hồ An Phong, văn hóa là lĩnh vực Việt Nam có nhiều lợi thế để phát huy bản sắc và khẳng định vị thế trên trường quốc tế.

Thích ứng với AI, khơi thông nguồn lực kinh tế sáng tạo

Cũng tại hội nghị, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả cho biết, qua hơn 20 năm thi hành, Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn đã từng bước tạo lập hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời góp phần đưa hệ thống pháp luật Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Theo số liệu báo cáo tại hội nghị, giai đoạn từ năm 2021 đến hết tháng 6/2026, cơ quan quản lý đã thụ lý và cấp 61.003 giấy chứng nhận đăng ký, gồm 60.622 giấy chứng nhận quyền tác giả và 381 giấy chứng nhận quyền liên quan. Hoạt động quản lý tập thể quyền từng bước được chuyên nghiệp hóa, góp phần hình thành thị trường khai thác bản quyền. Riêng Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam ghi nhận doanh thu tiền bản quyền trên 2.000 tỷ đồng trong giai đoạn này, trong đó năm 2025 đạt trên 424 tỷ đồng.

Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cũng được tăng cường. Giai đoạn 2021 - 2025, các cơ quan chức năng có báo cáo đã tổ chức 127 cuộc thanh tra, kiểm tra, xử phạt hành chính 88 vụ việc, yêu cầu gỡ bỏ 6.157 đường dẫn, website vi phạm bản quyền. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, đã tổ chức 187 cuộc kiểm tra, xử phạt 71 vụ việc với tổng số tiền trên 1,3 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ 1.175 đường dẫn, website vi phạm trên không gian mạng.

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan vẫn còn những hạn chế, bất cập, nhất là trên môi trường số. Các hành vi sao chép, phát tán, khai thác trái phép tác phẩm ngày càng diễn biến phức tạp, mang tính xuyên biên giới, trong khi việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ điện tử, xác định thiệt hại và phối hợp xử lý giữa các cơ quan chức năng với các nền tảng số còn gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của AI đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, phân phối và thương mại hóa các sản phẩm văn hóa, đồng thời phát sinh những vấn đề pháp lý mới liên quan đến xác định quyền đối với sản phẩm có sự hỗ trợ của AI, sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện công nghệ và trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình khai thác nội dung số.

Cùng với đó, việc quản trị, định giá, cấp phép và thương mại hóa tài sản bản quyền vẫn còn những bất cập. Hệ thống dữ liệu về quyền tác giả, quyền liên quan chưa được kết nối đồng bộ, trong khi năng lực quản lý, khai thác và thực thi quyền ở một số cơ quan, tổ chức, địa phương còn hạn chế. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế bảo hộ gắn với phát triển thị trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của tác giả, chủ sở hữu quyền, đơn vị khai thác và công chúng.

Từ kết quả tổng kết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xác định cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu và nâng cao hiệu quả phối hợp thực thi quyền tác giả, quyền liên quan. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, hướng tới một môi trường sáng tạo lành mạnh, thị trường bản quyền chuyên nghiệp, minh bạch, qua đó khơi thông và phát huy hiệu quả các nguồn lực văn hóa cho phát triển đất nước.

Hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển sẽ góp phần bảo vệ giá trị sáng tạo, thúc đẩy thị trường bản quyền minh bạch và khai thác hiệu quả nguồn lực trí tuệ cho phát triển công nghiệp văn hóa bền vững.