Chuyển từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa rủi ro

Những năm gần đây, cùng với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế, thị trường tiêu dùng Việt Nam có nhiều thay đổi mạnh mẽ. Thương mại điện tử, kinh tế số, thanh toán không dùng tiền mặt, kinh doanh trên nền tảng số phát triển nhanh, tạo điều kiện để người tiêu dùng tiếp cận hàng hóa và dịch vụ thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, sự phát triển này cũng kéo theo nhiều thách thức mới. Nếu trước đây, người tiêu dùng chủ yếu đối mặt với hàng giả, hàng kém chất lượng hay gian lận thương mại trong các giao dịch trực tiếp thì nay những rủi ro đã chuyển dịch sang môi trường số. Các hành vi lừa đảo trực tuyến, quảng cáo sai sự thật, lợi dụng người có ảnh hưởng để tiếp thị thiếu trung thực, xâm phạm dữ liệu cá nhân, hợp đồng điện tử thiếu minh bạch hay các giao dịch xuyên biên giới khó xác định trách nhiệm pháp lý đang trở thành những vấn đề nổi cộm.

Chia sẻ về vấn đề này tại "Hội thảo tuyên truyền, phổ biến một số quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tổ chức tại khu vực miền Bắc" ngày 5/8, do Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) tổ chức, bà Vũ Hoài An, Phó Chánh Văn phòng Trung ương Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho biết, đây không chỉ là thách thức riêng của Việt Nam mà là xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới.

Nhiều tổ chức quốc tế cho rằng, bảo vệ người tiêu dùng hiện đại không còn chỉ tập trung vào giải quyết tranh chấp sau khi phát sinh mà phải chuyển mạnh sang phòng ngừa rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm tính minh bạch của các nền tảng số và nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội ban hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 được đánh giá là bước đi chủ động của Việt Nam nhằm tiếp cận các chuẩn mực quốc tế, đồng thời đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế.

Theo bà Vũ Hoài An, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 không chỉ đơn thuần sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 mà còn thể hiện sự chuyển đổi tư duy lập pháp với nhiều điểm mới mang ý nghĩa chiến lược.

Điểm nổi bật đầu tiên là chuyển từ tư duy "giải quyết hậu quả" sang "phòng ngừa rủi ro". Luật yêu cầu doanh nghiệp chủ động minh bạch thông tin, kiểm soát chất lượng hàng hóa, cảnh báo nguy cơ, thu hồi sản phẩm có khuyết tật và xây dựng cơ chế giải quyết khiếu nại. 

Một nội dung đáng chú ý khác là lần đầu tiên Luật quy định rõ trách nhiệm của các tổ chức thiết lập và vận hành nền tảng số trung gian. Trong thực tế, phần lớn các giao dịch hiện nay diễn ra trên sàn thương mại điện tử hoặc mạng xã hội. Nếu chỉ xác định trách nhiệm của người bán mà bỏ qua vai trò của nền tảng thì việc bảo vệ người tiêu dùng sẽ không đầy đủ.

"Theo quy định mới, các nền tảng phải phối hợp tiếp nhận và xử lý phản ánh của người tiêu dùng, cung cấp thông tin theo quy định và thực hiện các nghĩa vụ liên quan trong phạm vi trách nhiệm của mình. Luật cũng bổ sung cơ chế bảo vệ đối với nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm có nguy cơ bị tổn thương khác. Theo bà Vũ Hoài An, đây là quy định mang tính nhân văn, góp phần bảo đảm nguyên tắc công bằng và không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển", bà Vũ Hoài An nêu. 

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh dữ liệu cá nhân trở thành tài sản có giá trị trong nền kinh tế số, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 còn tăng cường các quy định về bảo vệ thông tin người tiêu dùng. Đồng thời, mở rộng vai trò của các tổ chức xã hội trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Các tổ chức như Hội Bảo vệ người tiêu dùng không chỉ tiếp nhận và hỗ trợ giải quyết khiếu nại mà còn tham gia tuyên truyền, tư vấn, hòa giải, giám sát xã hội và phản biện chính sách.

Nhấn mạnh ý nghĩa của những thay đổi này, bà Vũ Hoài An khẳng định: "Một quốc gia chỉ có thể xây dựng được thị trường hiện đại khi quyền của người tiêu dùng được tôn trọng". Theo bà Vũ Hoài An, đây không chỉ là mục tiêu của riêng công tác bảo vệ người tiêu dùng mà còn là nền tảng để xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững.

Đưa Luật vào cuộc sống

Thực tế, bên cạnh những kết quả bước đầu, quá trình triển khai Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 được các chuyên gia chỉ ra, vẫn còn nhiều khó khăn cần tiếp tục tháo gỡ.

Theo bà Vũ Hoài An, trước hết là nhận thức pháp luật của một bộ phận doanh nghiệp và người tiêu dùng còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, chưa đầu tư đầy đủ cho hệ thống tuân thủ pháp luật. Trong khi đó, không ít người tiêu dùng vẫn thiếu kỹ năng lưu giữ chứng cứ, đọc kỹ điều kiện giao dịch hay nhận diện các rủi ro khi mua sắm trực tuyến.

Việc thực thi pháp luật trong môi trường số cũng đang đặt ra nhiều thách thức. Các giao dịch xuyên biên giới, hoạt động trên nền tảng số, mạng xã hội và hình thức bán hàng qua phát trực tiếp (livestream) khiến việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm cũng như xử lý vi phạm trở nên phức tạp hơn. Cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin, cảnh báo và xử lý vụ việc còn thiếu tính liên thông.

Để Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 thực sự đi vào cuộc sống, bà Vũ Hoài An đề xuất một số giải pháp trọng tâm.

Đối với Chính phủ, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về cảnh báo sản phẩm, thu hồi sản phẩm có khuyết tật và khiếu nại của người tiêu dùng. Đối với Bộ Công Thương và các bộ, ngành liên quan, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra trên cơ sở đánh giá rủi ro, ưu tiên các lĩnh vực có nhiều phản ánh. Song song với đó là đẩy mạnh công tác tuyên truyền, đào tạo về Luật.

Với chính quyền địa phương, cần đưa công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trở thành nội dung thường xuyên trong chương trình phát triển kinh tế - xã hội; Đối với cộng đồng doanh nghiệp, cần thay đổi tư duy từ "tuân thủ để tránh bị xử phạt" sang "tuân thủ để phát triển bền vững". Bảo vệ người tiêu dùng cần được coi là một bộ phận trong chiến lược quản trị doanh nghiệp, xây dựng thương hiệu và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đối với người tiêu dùng, mỗi cá nhân cần chủ động tìm hiểu pháp luật, lựa chọn hàng hóa có nguồn gốc rõ ràng, sử dụng quyền khiếu nại đúng quy định và trở thành người tiêu dùng thông minh trong kỷ nguyên số.

Lịch sử phát triển của các nền kinh tế hiện đại cho thấy, không có thị trường nào có thể phát triển bền vững nếu niềm tin của người tiêu dùng bị xói mòn. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 vì thế không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật mà còn thể hiện cam kết của Nhà nước trong việc kiến tạo một thị trường công bằng, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm của quá trình phát triển.

Bà Vũ Hoài An nhấn mạnh: "Bảo vệ người tiêu dùng không phải là làm gia tăng gánh nặng cho doanh nghiệp. Ngược lại, đó là động lực để doanh nghiệp nâng cao chất lượng, xây dựng uy tín và phát triển bền vững. Đầu tư cho công tác bảo vệ người tiêu dùng không phải là chi phí mà là đầu tư cho niềm tin của thị trường. Và niềm tin chính là tài sản vô hình có giá trị lớn nhất của mọi nền kinh tế".