Buổi truyền thông về phòng, chống tác hại của thuốc lá diễn ra trong một căn phòng không quá lớn, nhưng đủ ấm cúng để người tham dự không cảm thấy mình đang “đi nghe tuyên truyền”. Trên bục phát biểu, một người đàn ông lớn tuổi, giọng nói chậm rãi, không hô hào, không kịch tính, chỉ đều đều chia sẻ những điều tưởng như ai cũng biết.

Ông Vương Đức Cương - Phó Tổng thư ký tuyên truyền tại Hội nghị

Nhưng lạ là, cả hội trường vẫn im lặng lắng nghe, điều dễ nhận ra ở những buổi truyền thông kiểu này là cách tiếp cận đã khác trước. Không còn những bài trình bày dày đặc số liệu hay thuật ngữ y học khó hiểu, thay vào đó là những câu chuyện đời thường.

Một bác sĩ trong chương trình kể lại trường hợp một bệnh nhân nam, hơn 50 tuổi, hút thuốc hơn 20 năm. “Ban đầu chỉ là ho nhẹ, sau thành ho kéo dài, rồi khó thở. Khi vào viện thì đã ở giai đoạn muộn”, vị bác sĩ nói, giọng không cao nhưng đủ để người nghe cảm nhận được sự tiếc nuối.

Không ai trong hội trường hỏi đó là bệnh gì? Có lẽ, họ đã tự hiểu. Thuốc lá không chỉ gây ra một căn bệnh cụ thể. Nó âm thầm bào mòn cơ thể, từ hệ hô hấp, tim mạch cho đến khả năng miễn dịch. Điều đáng nói là phần lớn người hút thuốc không cảm nhận được ngay lập tức. Họ vẫn sinh hoạt bình thường, vẫn làm việc, vẫn cười nói. Cho đến một ngày, cơ thể “lên tiếng” và khi đó, cái giá phải trả thường không hề nhỏ.

Khói thuốc – mối nguy không của riêng ai

Một điểm được nhấn mạnh trong buổi truyền thông là tác hại của hút thuốc thụ động. Tức là những người không hút thuốc, nhưng vẫn bị ảnh hưởng bởi khói thuốc từ người khác.

Một chị phụ nữ ngồi hàng ghế dưới chia sẻ khá thật: “Chồng tôi hút thuốc trong nhà. Tôi không hút, nhưng lúc nào cũng thấy khó chịu, nhất là khi có con nhỏ.”

Câu chuyện của chị không hiếm. Ở nhiều gia đình, việc hút thuốc vẫn được xem là thói quen cá nhân, ít khi bị nhắc nhở. Nhưng thực tế, khói thuốc không dừng lại ở người hút. Nó lan ra không gian xung quanh, bám vào quần áo, đồ đạc, và ảnh hưởng trực tiếp đến những người cùng sống.

Trẻ em, người già, phụ nữ mang thai – những đối tượng dễ bị tổn thương nhất – lại thường là những người “hít khói” nhiều nhất trong chính ngôi nhà của mình.

Một cán bộ của Hội thẳng thắn nói: “Không ai có quyền làm ảnh hưởng đến sức khỏe người khác, kể cả trong không gian riêng.”

Câu nói ấy không mang tính phê phán, nhưng đủ để nhiều người phải nhìn lại. Từ những buổi truyền thông như vậy, một số thay đổi đã bắt đầu xuất hiện. Không ồn ào, không cần phát động rầm rộ.

Một người tham dự buổi tuyên truyền kể lại: “Ban đầu cũng ngại, sợ người quen đến chơi thấy khó xử. Nhưng sau nghĩ lại, sức khỏe của gia đình mình vẫn là quan trọng nhất.” Điều thú vị là, khi một vài gia đình làm trước, những gia đình khác bắt đầu làm theo. Không cần vận động nhiều, chỉ cần thấy hiệu quả và sự đồng thuận, thói quen dần thay đổi. Tấm biển nhỏ, nhưng lại là một lời nhắc lớn.

Nhiều người vẫn nghĩ rằng các chương trình phòng, chống tác hại thuốc lá chỉ nhằm mục tiêu duy nhất: khiến người hút bỏ thuốc, nhưng thực tế, câu chuyện rộng hơn thế. Đó là thay đổi cách nhìn về thuốc lá trong đời sống hàng ngày, trước đây, việc hút thuốc ở nơi công cộng thường bị bỏ qua, thậm chí, ở một số môi trường, nó còn được xem như một cách giao tiếp. Nhưng giờ đây, nhận thức đang dần khác đi.

Một bạn trẻ tham dự chương trình chia sẻ: “Trước đây em thấy bạn bè hút thì cũng không nghĩ gì. Nhưng giờ thì thấy hơi… khó chịu. Không phải vì ghét, mà vì biết nó không tốt cho mình.” sự thay đổi ấy không đến ngay lập tức, nhưng đang diễn ra và khi nhận thức thay đổi, hành vi cũng sẽ thay đổi theo. Phòng, chống tác hại của thuốc lá chưa bao giờ là câu chuyện của riêng ngành y tế. Nó cần sự tham gia của cả cộng đồng – từ gia đình, nhà trường đến các tổ chức xã hội.

Hình ảnh sưu tầm

Trong đó, những hoạt động của Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam đang góp phần tạo ra một hướng tiếp cận gần gũi hơn. Không quá nặng tính khẩu hiệu, không áp đặt, mà đi từ những câu chuyện cụ thể, những tình huống đời thường.

Một cán bộ Hội chia sẻ bên lề chương trình: “Chúng tôi không kỳ vọng thay đổi ngay lập tức, chỉ cần mỗi người hiểu thêm một chút, nghĩ khác đi một chút, là đã có tiến bộ.” Nghe có vẻ đơn giản, nhưng trong một vấn đề đã tồn tại lâu như thuốc lá, đó lại là cách tiếp cận thực tế.

Buổi truyền thông kết thúc mà không có lời kêu gọi mạnh mẽ nào kiểu “hãy bỏ thuốc ngay hôm nay”. Thay vào đó, người tham dự ra về với những tờ tài liệu nhỏ, và có lẽ, cả những suy nghĩ mới.

Người đàn ông đứng trên bục phát biểu lúc đầu, khi bước xuống, không còn giữ khoảng cách của một diễn giả. Ông bắt tay từng người, nói chuyện như một người quen.

Một người tham dự hỏi vui: “Nói nhiều thế này, chắc bác không hút thuốc?” Ông cười: “Trước có. Giờ thì bỏ rồi.” Không cần giải thích thêm, câu trả lời ấy có lẽ đã đủ, bởi cuối cùng, việc hút hay không hút thuốc vẫn là lựa chọn cá nhân. Nhưng để đưa ra lựa chọn đúng, mỗi người cần có đủ thông tin, đủ hiểu biết – và đôi khi, chỉ cần một buổi chiều ngồi lại, nghe một câu chuyện, cũng có thể là điểm bắt đầu.

Và biết đâu, từ những thay đổi nhỏ như treo một tấm biển “nhà không khói thuốc”, một không gian sống lành mạnh hơn đang dần hình thành – không phải bằng mệnh lệnh, mà bằng chính ý thức của mỗi người.