Buổi sinh hoạt hôm ấy nằm trong chuỗi hoạt động tuyên truyền về phòng, chống tác hại của thuốc lá do Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam tổ chức. Không có sân khấu lớn, không có ánh đèn rực rỡ. Chỉ có những chiếc ghế nhựa xếp vòng tròn, vài tấm pano đơn giản, và một điều dễ nhận ra: mọi người đến đây không phải để nghe cho xong, mà để hiểu – và có thể, để thay đổi.

Không còn là câu chuyện “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”

Thuốc lá, nói cho cùng, không phải là chuyện mới. Ai cũng biết nó có hại. Nhưng cái “biết” ấy, nhiều khi lại quá chung chung. Một bác tổ trưởng dân phố chia sẻ thẳng thắn: “Ngày nào cũng nghe nói hút thuốc hại sức khỏe, nhưng hại thế nào, ảnh hưởng đến ai, thì không phải ai cũng hiểu hết”. Đó cũng chính là điểm mà các buổi tuyên truyền lần này hướng đến: làm cho câu chuyện trở nên cụ thể, gần gũi hơn.

Không còn những bài giảng khô khan, thay vào đó là những câu chuyện đời thường. Một người phụ nữ kể về chồng mình – người không hút thuốc nhưng lại bị ảnh hưởng vì sống trong môi trường đầy khói thuốc suốt nhiều năm. Một bạn trẻ chia sẻ cảm giác khó chịu khi phải hít khói thuốc ở quán ăn, bến xe, thậm chí ngay trong chính ngôi nhà của mình. Những câu chuyện ấy, không cần phải “lên gân”, vẫn đủ khiến người nghe chùng lại.

Khi người tiêu dùng cũng cần được “bảo vệ khỏi khói thuốc”: Nghe có vẻ lạ, nhưng khi đặt trong góc nhìn của Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, vấn đề thuốc lá không chỉ dừng lại ở sức khỏe cá nhân.

Một cán bộ của Hội chia sẻ trong buổi tuyên truyền: “Người tiêu dùng có quyền được sử dụng dịch vụ, sản phẩm trong môi trường an toàn. Và môi trường không khói thuốc là một phần trong quyền đó.”

Nói cách khác, khi bạn bước vào một quán cà phê, một nhà hàng hay một không gian công cộng, bạn có quyền không phải hít khói thuốc của người khác. Quyền này, lâu nay vẫn bị xem nhẹ.

Thực tế, không ít người vẫn có thói quen châm thuốc ở nơi đông người, coi đó là chuyện bình thường. Nhưng chính sự “bình thường” ấy lại đang ảnh hưởng đến rất nhiều người xung quanh – từ trẻ em, người già cho đến những người có bệnh nền.

Các buổi tuyên truyền lần này không né tránh thực tế đó. Thay vào đó, họ đặt câu hỏi thẳng: “Bạn có sẵn sàng làm phiền người khác chỉ vì một điếu thuốc?”

Điều đáng chú ý là, sau mỗi buổi sinh hoạt, không khí thường không dừng lại ở việc “nghe xong rồi về”.

Hình ảnh minh họa tại một khu chung cư treo biển không khói thuốc

Ở một khu dân cư, người dân đã tự thống nhất với nhau: hạn chế hút thuốc trong khu vực sinh hoạt chung. Một số gia đình bắt đầu treo biển “nhà không khói thuốc” – không phải để phô trương, mà như một lời nhắc nhẹ nhàng với chính mình và khách đến chơi.

Có người còn nói vui: “Trước đây thì ngại nhắc người khác, giờ thì có “phong trào” rồi nói cũng đỡ ngại hơn”. Những thay đổi ấy nghe có vẻ nhỏ nhưng nếu nhìn rộng ra nó chính là cách mà một thói quen xã hội được điều chỉnh – không bằng áp lực, mà bằng sự đồng thuận.

Một phần không thể thiếu trong các buổi tuyên truyền là đối tượng thanh thiếu niên. Không khó để bắt gặp hình ảnh các bạn trẻ thử thuốc lá vì tò mò, vì muốn thể hiện bản thân, hoặc đơn giản là vì “thấy người khác hút”.

Một cán bộ Hội kể lại một tình huống khá thật: “Có bạn nói với tôi là hút thuốc nhìn ‘ngầu’ hơn, tôi không phản bác ngay mà hỏi lại: “Ngầu trong mắt ai? Và cái giá phải trả là gì?”

Câu hỏi đó, theo chị, thường khiến các bạn trẻ phải suy nghĩ. Thay vì cấm đoán hay dọa dẫm, cách tiếp cận lần này nhẹ nhàng hơn, họ đưa ra thông tin nhưng để người trẻ tự kết luận. Họ kể những câu chuyện thật, nhưng không ép buộc cảm xúc.

Và đôi khi, chính sự “không áp đặt” ấy lại có tác dụng. Một thực tế không thể phủ nhận: thay đổi thói quen liên quan đến thuốc lá không phải chuyện ngày một ngày hai. Nó cần thời gian, sự kiên trì và cả sự phối hợp từ nhiều phía.

Đại diện Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho biết, các hoạt động tuyên truyền sẽ không dừng lại ở một vài buổi sinh hoạt, thay vào đó họ hướng tới việc xây dựng những mô hình khu dân cư “không khói thuốc”, nơi người dân tự quản lý và nhắc nhở lẫn nhau. Song song đó việc phối hợp với các tổ chức, đoàn thể, trường học cũng được đẩy mạnh, nhằm mở rộng phạm vi tác động. “Chúng tôi không kỳ vọng mọi người sẽ bỏ thuốc ngay sau một buổi tuyên truyền,” vị đại diện nói. “Nhưng nếu sau buổi đó, họ bắt đầu suy nghĩ khác đi, thì đó đã là một bước tiến.”

Trở lại với buổi sinh hoạt đầu câu chuyện, người đàn ông có tiếng ho khan hôm ấy vẫn ngồi lại đến cuối. Ông không nói nhiều, nhưng khi ra về, ông cầm theo một tờ tài liệu nhỏ, không ai biết ông có bỏ thuốc hay không nhưng có lẽ điều quan trọng hơn là ông đã bắt đầu nghĩ về nó và có thể, ở đâu đó, một người khác cũng vậy.

Những chiến dịch tuyên truyền thường dễ bị nhìn nhận như những hoạt động mang tính phong trào. Nhưng nếu đi vào từng khu dân cư, từng câu chuyện cụ thể, mới thấy rằng, sự thay đổi – dù chậm – vẫn đang diễn ra, không ồn ào, không phô trương, chỉ là, ít khói thuốc hơn trong một căn phòng. Ít tiếng ho hơn trong một buổi chiều và nhiều hơn những người bắt đầu tự hỏi: “Có lẽ, đã đến lúc mình nên dừng lại.”