Mua bán thuốc lá điện tử tiếp tục âm thầm diễn ra: Giao dịch núp bóng “kẹo” và những cảnh báo từ Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam.

Dù đã gần một năm kể từ khi Việt Nam chính thức cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, các giao dịch liên quan đến những sản phẩm này vẫn diễn ra dưới hình thức tinh vi và khó kiểm soát hơn. Trên không gian mạng, cụm từ “bán kẹo”, “ship kẹo gấp”, “kẹo dưa hấu”, “kẹo nho” trở thành mật mã quen thuộc để đánh lừa thuật toán và che mắt lực lượng chức năng. Hiện tượng này đang khiến người tiêu dùng – đặc biệt là giới trẻ và các nhóm dễ bị tổn thương – đứng trước nhiều rủi ro nghiêm trọng về sức khỏe và an toàn tiêu dùng.

Giao dịch ngụy trang: Từ hội nhóm kín đến những gói hàng “kẹo”

Theo ghi nhận của Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam (VICOPRO), chỉ cần vài thao tác đơn giản trên mạng xã hội, người bán có thể kết nối với người mua thông qua các hội nhóm kín hoặc tài khoản “chuyên cung cấp kẹo”. Khi có khách hỏi “kẹo vị gì?”, ngay lập tức sẽ có những mã ẩn được gửi vào tin nhắn riêng. Hàng được đóng gói như quà tặng, phụ kiện điện thoại hoặc thậm chí là “hộp kẹo mút”.

Một cán bộ thuộc mạng lưới giám sát của VICOPRO tại Hà Nội cho biết: “Các giao dịch diễn ra rất nhanh trong khung giờ cố định, thường là cuối buổi học. Shipper chỉ giao hàng mà không biết bên trong là gì. Điều này khiến việc kiểm soát trở nên rất khó khăn.”

Đáng lo ngại hơn, nhiều sản phẩm thuốc lá điện tử được bán theo “combo giá rẻ”, không tem nhãn, không nguồn gốc, chứa hàm lượng nicotine cao hoặc tạp chất nguy hiểm mà người tiêu dùng hoàn toàn không được cảnh báo.

Khoảng trống xử phạt – nguyên nhân khiến thị trường ngầm tái phát

Theo phân tích của VICOPRO, dù sản phẩm bị cấm lưu hành, hiện chưa có chế tài xử phạt hành chính cụ thể đối với người sử dụng. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý khiến việc hút thuốc lá điện tử vẫn được xem như hành vi “không bị phạt”, đặc biệt trong nhóm thanh thiếu niên.

Trong khi lực lượng quản lý thị trường, công an liên tục phát hiện các vụ buôn bán và vận chuyển trái phép, thì người sử dụng -vốn là đối tượng dễ bị tác động nhất - lại “lọt lưới” chế tài. Chính lỗ hổng này đã góp phần duy trì thị trường chợ đen, tiếp tay cho các đường dây nhỏ lẻ phát triển trở lại.

VICOPRO cho rằng: Việc chậm ban hành chế tài xử phạt người hút khiến nỗ lực bảo vệ người tiêu dùng chưa đạt hiệu quả như mong muốn.

Rủi ro cao đối với học sinh, phụ nữ trẻ và nhóm dễ bị tổn thương

Các khảo sát ban đầu của VICOPRO cho thấy tỉ lệ tiếp cận thuốc lá điện tử trong học sinh trung học vẫn ở mức đáng báo động. Việc giao dịch được “ngụy trang” khiến phụ huynh và nhà trường khó phát hiện.

Nhiều em học sinh cho biết “chỉ cần nhắn một tin là có hàng trong 15–30 phút”. Không ít trường hợp có dấu hiệu nghiện nicotine, rối loạn giấc ngủ, khó tập trung, thậm chí có biến chứng viêm phổi cấp do sử dụng sản phẩm trôi nổi.

Ngoài ra, phụ nữ trẻ - nhóm thường dễ bị tác động bởi quảng cáo “không khói, không mùi, ít độc hại” - đang trở thành đối tượng mà các nhóm bán hàng online hướng tới. Điều này làm tăng thêm gánh nặng sức khỏe cộng đồng và nguy cơ bệnh tật lâu dài.

Cần biện pháp mạnh để chặn đường “ký gửi kẹo”

Thực tế cho thấy, việc cấm nhưng thiếu chế tài xử phạt người sử dụng đã tạo nên một khoảng trống khiến thị trường ngầm tồn tại. Các chuyên gia cho rằng cần sớm bổ sung quy định xử phạt hành vi hút thuốc lá điện tử trái phép, đồng thời đẩy mạnh kiểm tra các nền tảng mạng xã hội, siết chặt quản lý vận chuyển.

Bên cạnh đó, giáo dục cộng đồng - đặc biệt là học sinh - về tác hại của thuốc lá điện tử cần được đẩy mạnh. Khi người dùng ý thức được rủi ro sức khỏe và nguy cơ pháp lý, những mã giao dịch “kẹo”, “bút”, “đồ mlem” sẽ không còn đất sống.

VICOPRO kiến nghị: Siết nền tảng mạng xã hội, bổ sung chế tài và tăng cường giáo dục người tiêu dùng

Trước tình trạng giao dịch “kẹo” biến tướng ngày càng phổ biến, VICOPRO đề xuất một số giải pháp trọng tâm:

- Hoàn thiện khung pháp lý, bổ sung chế tài xử phạt đối với hành vi sử dụng sản phẩm thuốc lá điện tử bị cấm.

- Tăng cường phối hợp giám sát trên nền tảng mạng xã hội, yêu cầu các công ty công nghệ gỡ bỏ các nhóm, tài khoản kinh doanh trái phép.

- Kiểm soát hoạt động vận chuyển, đặc biệt là các đơn vị giao hàng nhanh – kênh đang vô tình trở thành mắt xích của đường dây buôn bán.

- Mở rộng mạng lưới cảnh báo người tiêu dùng, cung cấp thông tin minh bạch về tác hại và rủi ro của thuốc lá điện tử đối với sức khỏe và tài chính.

- Đẩy mạnh truyền thông tại trường học, tăng cường vai trò của giáo viên, phụ huynh và các tổ chức xã hội trong việc giám sát và bảo vệ học sinh.

“Người tiêu dùng - đặc biệt là thanh thiếu niên - cần được bảo vệ khỏi những sản phẩm ngụy trang dưới vỏ bọc 'kẹo', gây nghiện và để lại hậu quả lâu dài. Việc phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và cộng đồng sẽ là chìa khóa để chấm dứt tình trạng này.” – Đại diện VICOPRO nhấn mạnh.

Vương Đức Cương