Trong khi xã hội đang nỗ lực giảm thiểu tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống, những năm gần đây, thị trường lại xuất hiện thêm các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử (e-cigarette, vape) và thuốc lá nung nóng (heated tobacco). Với vẻ ngoài hiện đại, mùi vị đa dạng và những tuyên bố “ít hại hơn thuốc lá thông thường”, các sản phẩm này nhanh chóng tạo nên làn sóng tò mò, đặc biệt trong giới trẻ. Tuy nhiên, ẩn sau hình thức thời thượng ấy là nguy cơ sức khỏe và xã hội vô cùng lớn.

Ngộ nhận về sự “an toàn” của thuốc lá mới: Các nhà sản xuất thường quảng bá rằng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng “giảm hại”, “ít khói độc” so với thuốc lá điếu truyền thống. Thế nhưng, tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã nhiều lần khẳng định: chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy thuốc lá mới an toàn hay giúp cai nghiện thuốc lá. Trái lại, nhiều nghiên cứu đã chứng minh:

- Thuốc lá điện tử chứa nicotine, kim loại nặng (như chì, cadmium), hóa chất độc hại (formaldehyde, acrolein…) có thể gây tổn thương phổi, tim mạch và hệ thần kinh.

- Thuốc lá nung nóng tuy đốt ở nhiệt độ thấp hơn nhưng vẫn sản sinh ra nhiều hợp chất gây ung thư, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đường hô hấp.

Đặc biệt, nicotine trong các sản phẩm này dễ gây nghiện nhanh và mạnh, nhất là với thanh thiếu niên - lứa tuổi có não bộ đang phát triển, dễ bị tổn thương và mất kiểm soát hành vi.

Chiêu thức “bẫy” thế hệ trẻ: Điểm khác biệt khiến thuốc lá mới dễ dàng xâm nhập giới trẻ chính là chiến lược marketing tinh vi:

- Thiết kế bắt mắt, hợp thời trang: Thuốc lá điện tử được tạo hình như bút USB, bút bi, thỏi son… dễ che giấu, khiến học sinh – sinh viên dễ mang theo và sử dụng.

- Đa dạng hương vị: Bạc hà, xoài, dâu, trà sữa… biến thuốc lá thành “món đồ chơi” hấp dẫn, đánh lừa cảm giác và tạo sự tò mò.

- Quảng cáo trực tuyến: Mạng xã hội, TikTok, YouTube trở thành công cụ để lan tỏa hình ảnh “sành điệu, cá tính” khi hút vape.

- Ngụy trang thông điệp: Nhiều người trẻ tin rằng “dùng thuốc lá điện tử để cai thuốc lá điếu”, nhưng thực tế lại trở nên nghiện kép – vừa thuốc lá mới, vừa thuốc lá truyền thống.

Đây chính là “cái bẫy” mà các công ty thuốc lá giăng ra, để thế hệ trẻ vô tình trở thành khách hàng trung thành trong tương lai.

Thực trạng đáng lo ngại tại Việt Nam

Theo Điều tra sức khỏe học sinh toàn cầu tại Việt Nam (2022) do Bộ Y tế và WHO công bố, tỷ lệ học sinh 13–17 tuổi đã từng sử dụng thuốc lá điện tử là 8,1% – con số báo động khi đặt trong bối cảnh sản phẩm này bị cấm nhập khẩu và buôn bán chính thức.

Không chỉ vậy, nhiều vụ việc học sinh nhập viện do ngộ độc thuốc lá điện tử đã được ghi nhận. Một số ca còn có dấu hiệu liên quan tới việc pha trộn cần sa tổng hợp hoặc chất hướng thần vào dung dịch thuốc lá điện tử, gây nguy hiểm đến tính mạng.

Thực tế cho thấy: việc kiểm soát, quản lý các sản phẩm thuốc lá mới ở Việt Nam còn nhiều thách thức, nhất là khi hành vi buôn lậu, quảng cáo trá hình qua mạng xã hội diễn ra ngày càng tinh vi.

Nguy cơ đối với sức khỏe và tương lai xã hội: Nếu không được kiểm soát, thuốc lá mới sẽ để lại những hệ lụy lâu dài:

1. Sức khỏe thế hệ trẻ bị đe dọa: Nguy cơ mắc bệnh phổi tắc nghẽn, ung thư, bệnh tim mạch xuất hiện sớm hơn.
2. Gia tăng gánh nặng y tế: Chi phí điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá vốn đã rất lớn, nay sẽ đội thêm khi xuất hiện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
3. Đảo ngược nỗ lực phòng chống tác hại thuốc lá: Sau nhiều năm giảm tỷ lệ hút thuốc truyền thống, nay xu hướng dùng thuốc lá mới lại “hút ngược” giới trẻ vào vòng nghiện ngập.
4. Tác động xã hội – đạo đức: Học sinh, sinh viên sa sút học tập, dễ rơi vào tệ nạn khi bị lệ thuộc vào nicotine và chất gây nghiện khác.

Giải pháp: Chung tay bảo vệ thế hệ trẻ: Để ngăn chặn hiểm họa từ các sản phẩm thuốc lá mới, cần đồng bộ nhiều giải pháp:

- Hoàn thiện chính sách, pháp luật: Xem xét bổ sung quy định cấm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; tăng cường xử phạt hành vi vi phạm.

- Siết chặt quản lý thị trường và thương mại điện tử: Ngăn chặn buôn bán lén lút qua mạng xã hội, nền tảng online.

- Tăng cường tuyên truyền, giáo dục: Lồng ghép kiến thức về tác hại của thuốc lá mới trong nhà trường, đặc biệt trang bị kỹ năng từ chối cho học sinh.

- Phát huy vai trò gia đình: Cha mẹ cần gần gũi, quan tâm, đồng hành cùng con, không để con bị lôi kéo bởi những sản phẩm độc hại.

- Thanh niên làm gương: Mỗi bạn trẻ hãy là “người tiêu dùng thông thái”, nói không với các sản phẩm thuốc lá mới, và lan tỏa thông điệp sống khỏe, sống lành mạnh.

Thông điệp cuối cùng: Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng không phải “xu hướng” hay “phong cách sống hiện đại”, mà chỉ là phiên bản ngụy trang của thói quen độc hại. Thế hệ trẻ – những chủ nhân tương lai của đất nước – cần tỉnh táo để nhận ra sự thật, tránh xa cám dỗ và bảo vệ sức khỏe, tương lai của chính mình.

Đã đến lúc xã hội cùng nhau hành động mạnh mẽ hơn, để ngăn chặn từ gốc rễ làn sóng thuốc lá mới, xây dựng một thế hệ trẻ khỏe mạnh, bản lĩnh, không nicotine.

Phương Dung